"γιατ'ήταν του πατέρα σας,οπ'είναι ακόμα αγδίκιωτος,γιατ'ήσασταν εσείς μικρά...Τώρα που μεγαλώσατε..πάρετε τα ντουφέκια σας,να κυνηγήστε τους οχτρούς"

Κάθε φορά που ανοίγω ένα βιβλίο,νιώθω σα να μπαίνω σε ένα καράβι.Και το τελευταίο βιβλίο της Κ.Καριζώνη, με ταξίδεψε στο Μεγάλο Αλγέρι του ονείρου και της σκληρής αλήθειας.Το διάβασα σε δύο μέρες,παράλληλα με τα ποιήματα της γαλλόφωνης υπερρεαλίστριας Joyce Mansour,"του κονδυλώδους ρόδου του ανατολίτικου παραμυθιού"(κατά τον Andre Breton),που ύμνησε τον έρωτα με σπαραγμό και τρυφερότητα,οδύνη και πάθος.
Ετσι βιώνουν τον έρωτα και οι ήρωες της κυρίας Κ.Καριζώνη.Με το αίμα της καρδιάς.Αδρά τα χαρακτηριστικά των ψυχών,σκληροί οι κώδικες αξιών που τιμούν,άγριο το εθιμικό δίκαιο,ο άγραφος νόμος που καθορίζει τη μοίρα τους.Κλειστή η κοινωνία που τους περιβάλλει,έχει λόγο και προσταγή.Επτά ποτήρια με νερό στην άνυδρη Μάνη:το αφιλόξενο τοπίο,το όνειρο,η βεντέτα,ο θρύλος,η τιμή,η παράδοση,ο έρωτας...
Αλλιώτικος ο έρωτας που κυλά στη μανιάτικη φλέβα.Βάζει φωτιά να κάψει το χρέος του "γδικιωμού",τραυλίζει τη λήθη του φονικού.Κι αμέσως μετά σκληρός,ακόμη κι όταν απογειώνεται,δε χαρίζεται.Κι ούτε χαρίζει.Τίποτε και σε κανέναν.
Με εικόνες ατέλειωτες,μαγικές,χρώματα μεσαιωνικά,λόγο ποιητικό,μας βυθίζει η συγγραφέας στην απόλαυση της ανάγνωσης κι όταν ιστορεί το μύθο κι όταν πλάθει το όνειρο.
Ομως ο Γ.Φτέρης γράφει πως "η Μάνη είναι ο τόπος όπου οι άνθρωποι κληρονομάνε αυτή τη φοβερή τιμιότητα.Να θυμούνται.Και να μη λησμονάνε ποτέ τίποτα,ούτε το καλό,ούτε το κακό".Η λύση του τέλους,κάθαρση τραγωδίας ανθρώπινης,μεστή απο συγκίνηση,χωρίς ίχνος μελοδραματισμού βάζει την τελευταία πινελιά στη σκιαγράφηση της μανιάτικης προσωπικότητας.Υπερηφάνεια.Πάθος.Αξιοπρέπεια.
Για επίλογο,διάλεξα την πιο ερωτική για μένα φράση του βιβλίου,γιατί πιστεύω στη αλήθεια της.Στην άγρια ομορφιά της:
"Ομως οι άνθρωποι ταιριάζουν απ'τα θηρία που κουβαλούν μέσα τους,από τα τέρατα που τους κατοικούν..."

VICENTE HUIDOBRO
ALTAZOR, CANTO II, (αποσπάσματα)
Χιλή, 1893-1948

…………………………………
…Έχω μια ειδική ατμόσφαιρα της αναπνοής σου
Το φωτεινό μέτωπό σου σαν δαχτυλίδι του Θεού
…Έχω τη φωνή σου για κάθε μου άμυνα
………………………………….
…Σε βρήκα σαν ένα δάκρυ σ` ένα λησμονημένο βιβλίο
Με το απλό όνομά σου χαραγμένο στο στήθος μου
Τ` όνομά σου χαραγμένο από θόρυβο περιστεριών στο πέταγμα
Κουβαλάς μέσα σου τη θύμηση από άλλες ζωές υψηλότερες
Ενός Θεού που υπάρχει κάπου
Και βαθιά μέσα σου θυμάσαι πως ήσουν εσύ
Το πουλί αλλοτινών καιρών στην κλείδα του ποιητή
……………………………………
…Η ζωή βλέπεται στη μοναξιά
Μόνο τα μάτια σου ζούνε στον κόσμο
Το μόνο πλανητικό σύστημα χωρίς κούραση
…Πίσω από σένα η ζωή φοβάται
Γιατί είσαι το βάθος όλων των πραγμάτων
……………………………………
…Η αποθέωσή μου είναι στα μάτια σου
Ντυμένη με την πολυτέλεια των ματιών σου
και τη μέσα λάμψη τους
Κάθομαι στην πιο απλή γωνιά του βλέμματός σου
Κάτω από τη στατική σιωπή ακίνητων βλεφαρίδων
Μια προφητεία ανεβαίνει από το βάθος των ματιών σου
Κι ένας ωκεάνιος άνεμος κυματίζει τις κόρες τους.

Με τίποτα δεν συγκρίνεται εκείνος ο μύθος σπόρων
που αφήνει η παρουσία σου
Μ` εκείνη τη φωνή που προσπαθεί να επιστρέψει στη ζωή
ένα νεκρό αστέρι
……….
…Κι εκείνο το φιλί που φουσκώνει την πλώρη των χειλιών σου
Κι εκείνο το χαμόγελο σαν μια σημαία στο μέτωπο της ζωής σου
Κι εκείνο το μυστικό που διευθύνει τις παλίρροιες του στήθους σου
Κοιμισμένο στον ίσκιο των μαστών σου…

Αν εσύ πέθαινες
Παρόλη την αναμμένη λαμπάδα τους τ` αστέρια
Θα έχαναν το δρόμο τους
Τι θα γινόταν το άπειρο;

Αποσπάσματα από ένα μεγάλο, υπέροχο ποίημα!...
Ο ήχος του στα ισπανικά είναι πολύ πιο όμορφος βέβαια γι` αυτό θα μου επιτρέψετε να βάλω ένα τετράστιχο και στο πρωτότυπο:

"...Mi gloria esta en tus ojos
Vestida del lujo de tus ojos y de su brillo interno
Estoy sentado en el rincon mas sensible de tu mirada
Bajo el silencio estatico de inmoviles pestanas..."

Λένα, αφιερωμένο :-)

Φένια

When We Two Parted...

George Gordon, Lord Byron.

When we two parted

In silence and tears,

Half broken-hearted

To sever for years,

Pale grew thy cheek and cold,

Colder thy kiss;

Truly that hour foretold

Sorrow to this.

The dew of the morning

Sunk chill on my brow

It felt like the warning

Of what I feel now.

Thy vows are all broken,

And light is thy fame;

I hear thy name spoken,

And share in its shame.

They name thee before me,

A knell to mine ear;

A shrudder comes o'er me

Why wert thou so dear?

They know not I knew thee,

Who knew thee so well

Long, long I shall rue thee,

Too deeply to tell.

In secret we met

In silence I grieve,

That thy heart could forget,

Thy spirit deceive

If I should meet thee

After long years,

How should I greet thee?

With silence and tears.

ΖΟΖΕ ΣΑΡΑΜΑΓΚΟΥ - ΠΕΡΙ ΘΑΝΑΤΟΥ

Καταρχήν, θα πρέπει να ξεκαθαρίσω ότι εδώ δεν πρόκειται για κριτική αλλά μάλλον για ένα «παραλήρημα» εντυπώσεων και συναισθημάτων.
Με το ξεκίνημά του ήμουνα πολύ συγκρατημένη. Έλεγα, εντάξει αλλά όχι σαν τα προηγούμενά του. Με διέψευσε εντελώς! Όσο προχωράει μοιάζει σαν κάτι που γεμίζει ενέργεια σιγά σιγά, ύπουλα σχεδόν, μέχρι που ξαφνικά σκάει και μένεις εμβρόντητος να δέχεσαι εικόνες, μελωδίες και συναισθήματα που δεν προλαβαίνεις ν` απορροφήσεις. Ιδιαίτερα από τη μέση περίπου και μετά, καλπάζει κανονικά και στο τελευταίο κεφάλαιο σου κόβει την ανάσα.
Ό,τι και να πω όμως, δεν έχει σημασία, γιατί νομίζω πως εδώ πρόκειται για προσωπικό βίωμα. Για εμπειρία ανάγνωσης, ξεχωριστή για τον καθένα.
Εγώ έβλεπα τις σελίδες να λιγοστεύουν και μ` έπιανε πανικός. Σα να έβλεπα με τρόμο μια κλεψύδρα ν` αδειάζει στο πάνω της μισό κι εγώ να μην μπορώ να κλείσω με το χέρι μου αυτή τη μικρή τρυπούλα που αφήνει την άμμο να περάσει στο άλλο της μισό.
Στις τελευταίες σελίδες είχα κλείσει πόρτες, παντζούρια, μουσικές, τα πάντα. Διάβαζα απομονωμένη εντελώς, ξεκομμένη απ` όλους κι απ` όλα. Κάθε σελίδα του τελευταίου κεφαλαίου από τρεις φορές. Και με το τέλος…Κεραυνοβολημένη από συγκίνηση. Έμεινα με το χέρι να κλείνω μόνη μου το στόμα, και να μη θέλω να πω τίποτα. Δεν είναι βιβλίο που συζητιέται. Προσωπική υπόθεση για τον καθένα και ταυτόχρονα ένας ύμνος για όλα: Για τους ανθρώπους, για τη Ζωή και σίγουρα, ο απόλυτος ύμνος στον έρωτα.

Είναι ο γνωστός Ζοζέ, που παίρνει μια υπόθεση εντελώς σουρεάλ για να σου πει τα πιο γήινα, τα πιο οικεία, τα πιο δικά σου πράγματα. Δημιουργεί κι εδώ τόσο δυνατές εικόνες με τόσο λιτό τρόπο που σε αφήνει άναυδο και συγκλονισμένο. Καταιγισμός εικόνων, συναισθημάτων, θα `λεγα και σκέψεων αλλά τι να σκεφτεί κανείς μετά απ` αυτό; Ολοκληρώνει ο Ζοζέ από μόνος του. Ποιος μπορεί ν` αμφιβάλλει για οτιδήποτε;
Και τόση μουσική…Ποτέ πριν ένα βιβλίο δε με γέμισε με τόση μουσική. Κι έπαθα κι εγώ αυτό που πάθανε κι οι άλλοι που το διαβάσανε. Έψαχνα να βρω το κομμάτι του Μπαχ.
Θέλω να το ξαναδιαβάσω απ` την αρχή. Έχω υπογραμμίσει άπειρα πράγματα, αλλά νομίζω ότι η απομόνωση κάποιων μεμονωμένων φράσεων ή παραγράφων, ξεκομμένων απ` το όλο κλίμα του βιβλίου, θα το αδικούσε πολύ ή θα το «χαλούσε» με πιθανές αποκαλύψεις. Γι` αυτό και δεν θα παραθέσω κανένα απόσπασμα, παρά μόνο ό,τι γράφει στο οπισθόφυλλο:

«Αν στο Περί τυφλότητος η τύφλωση ήταν καθολική, αν στο Περί φωτίσεως η φώτιση ήταν γενικευμένη, στο νέο μυθιστόρημα του Σαραμάγκου, ο θάνατος λειτουργεί με διαλείψεις σε μια μικρή χώρα 10.000.000 κατοίκων, φέρνοντας σε απόγνωση, μετά την αρχική ευφορία, ασφαλιστικές εταιρείες, εργολάβους κηδειών, οίκους ευγηρίας, νοσοκομεία, εκκλησία, κυβέρνηση, οικογένειες. Η μαφφία (με 2φ τη θέλει ο συγγραφέας) θα αναλάβει να δώσει λύσεις, αλλά ο θάνατος θα αντεπιτεθεί με τη μορφή μιας μυστηριώδους και γοητευτικής γυναίκας…
Το πιο πρόσφατο και εξαιρετικά ανθρώπινο μυθιστόρημα του μεγάλου νομπελίστα συγγραφέα.»

Ο τίτλος του πρωτότυπου ήταν «Διαλείψεις Θανάτου» και κατά τη γνώμη μου του ταιριάζει καλύτερα.
Τελειώνοντας, έχω την ανάγκη να πω κι εγώ στον Σαραμάγκου –όπως η γυναίκα του βιβλίου στον τσελίστα- «Ήρθα μόνο για να σας ευχαριστήσω για τη συγκίνηση και την ευχαρίστηση που ένιωσα ακούγοντάς σας.»
Προσωπική εμπειρία λοιπόν για κάθε άνθρωπο και για τους εραστές της Λογοτεχνίας, απλά ηδονή!
…Αναρωτιέμαι τι άλλο θα γράψει μετά απ` αυτό!

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ
στην καταπληκτική, γι` ακόμη μια φορά, μετάφραση της Αθηνάς Ψυλλιά.
Καλή Ανάγνωση!

Φένια

"Le Beaujolais nouveau est arrive.."

Σε όλον τον κόσμο απόψε,πριν τα μεσάνυχτα,αποστέλλεται από τους γάλλους οινοπαραγωγούς το Beaujolais nouveau (της νέας εσοδείας ) κι αποτελεί μια χαρούμενη στιγμή απόλαυσης για τους -όπου γης-οινόφιλους.Ανοίγεται κατά παράδοση,την τρίτη Πέμπτη του Νοεμβρίου σε όλον τον κόσμο ταυτόχρονα.Μαζί με το "εις υγείαν" λοιπόν,ή ίσως για άλλους το "καλά κρασιά",σας αφιερώνω το ακόλουθο:

"Enivrez-vous!"
de Charles Baudelaire

Il faut être toujours ivre. Tout est là : c'est l'unique question. Pour ne pas sentir l'horrible fardeau du temps qui brise vos épaules et vous penche vers la terre, il faut vous enivrer sans trêve.
Mais de quoi? De vin, de poésie ou de vertu, à votre guise. Mais enivrez-vous.
Et si quelquefois, sur les marches d'un palais, sur l'herbe verte d'un fossé, dans la solitude morne de votre chambre, vous vous réveillez, l'ivresse déjà diminuée ou disparue, demandez au vent, à la vague, à l'étoile, à l'oiseau, à l'horloge, à tout ce qui fuit, à tout ce qui gémit, à tout ce qui roule, à tout ce qui chante, à tout ce qui parle, demandez quelle heure il est ; et le vent, la vague, l'étoile, l'oiseau, l'horloge, vous répondront :
"Il est l'heure de s'enivrer ! Pour n'être pas les esclaves martyrisés du temps, enivrez-vous sans cesse !
De vin, de poésie ou de vertu, à votre guise."

"Μεθύστε"
Σαρλ Μπωντλαίρ

Πρέπει να 'σαι πάντα μεθυσμένος. Εκεί είναι όλη η ιστορία: είναι το μοναδικό πρόβλημα. Για να νιώθετε το φριχτό φορτίο του Χρόνου που σπάζει τους ώμους σας και σας γέρνει στη γη, πρέπει να μεθάτε αδιάκοπα. Αλλά με τι; Με κρασί, με ποίηση ή με αρετή, όπως σας αρέσει. Αλλά μεθύστε.
Και αν μερικές φορές, στα σκαλιά ενός παλατιού, στο πράσινο χορτάρι ενός χαντακιού, μέσα στη σκυθρωπή μοναξιά της κάμαράς σας, ξυπνάτε, με το μεθύσι κιόλα ελαττωμένο ή χαμένο, ρωτήστε τον αέρα, το κύμα, το άστρο, το πουλί, το ρολόι, το κάθε τι που φεύγει, το κάθε τι που βογκά, το κάθε τι που κυλά, το κάθε τι που τραγουδά, ρωτήστε τι ώρα είναι, και ο αέρας, το κύμα, το άστρο, το πουλί, το ρολόι, θα σας απαντήσουν:
-Είναι η ώρα να μεθύσετε!
Για να μην είσαστε οι βασανισμένοι σκλάβοι του Χρόνου, μεθύστε, μεθύστε χωρίς διακοπή!
Με κρασί, με ποίηση ή με αρετή, όπως σας αρέσει.

Πολυτεχνείο 1973: 34 χρόνια μετά … Ο αγώνας της μνήμης ενάντια στη λήθη συνεχίζεται...

Οι Αλέκος Γρίμπας Αδάμ Δράγας Ρία Καλφακάκου Γρηγόρης Κοκοζίδης Τριαντάφυλλος Μηταφίδης Σοφία Νικηφόρου Γρηγόρης Παντής Σπύρος Σακέτας Κλέαρχος Τσαουσίδης Νάντης Χατζηγιάννης Γιάννης Βασιλακάκης και Έρση Φωτοπούλου « ανακρίνονται» από το ΜΑΝΟΛΗ ΛΑΜΤΖΙΔΗ, Δικηγόρο , Ταμία και μέλος του ΔΣ του ΔΣΘ και τη ΡΩΞΑΝΗ ΚΩΣΤΑΤΖΙΚΗ, Δικηγόρο και μέλος του ΔΣ του ΔΣΘ ως «φυσικοί» ή «ηθικοί αυτουργοί» μεμονωμένων ή συλλογικών πράξεων αντίστασης εναντίον ενός δικτατορικού καθεστώτος , που κλονίστηκε από την εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973 και κατέρρευσε το 1974 με την τραγωδία της Κύπρου.

Θα ακολουθήσει μουσική εκδήλωση.

ΤΕΤΑΡΤΗ 14 Νοεμβρίου 2007 , ώρα 8.00 μμ , Αμφιθέατρο 3^ου ορόφου, Κτιρίου Διαγωνίου

"..τα μάτια μου δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο τ'αλωνάκι"

ΣΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ...

Στο παιδί μου δεν άρεσαν ποτέ τα παραμύθια

Και του μιλούσανε για Δράκους και για το πιστό σκυλί

Για τα ταξίδια της Πεντάμορφης και για τον άγριο λύκο

Μα στο παιδί δεν άρεσαν ποτέ τα παραμύθια

Τώρα,τα βράδια,κάθομαι και του μιλώ

Λέω το σκύλο σκύλο,το λύκο λύκο,το σκοτάδι σκοτάδι

Του δείχνω με το χέρι τους κακούς,του μαθαίνω

Ονόματα σαν προσευχές,του τραγουδώ τους νεκρούς μας.

Α,φτάνει πια!Πρέπει να λέμε την αλήθεια στα παιδιά.

(Μανόλης Αναγνωστάκης)

"Κραυγές της νύχτας",Κλείτος Κύρου

Κραυγή 19

...Δεν ήσασταν αγέρωχοι όπως οι Αλλοι
που ρουφήχτηκαν από τη γη
Προτιμήσατε τη συναλλαγή απλώνοντας το χέρι στον ήλιο
Μείνατε,στατικοί μέσα στο χρόνο αγάλματα του δισταγμού σας
Συνωστισμένοι μπρος στις εξόδους κινδύνου στην καμπή του δρόμου
Εκεί που χωρίσαμε οριστικά παρασυρμένοι από έξαλλα πλήθη
Μην απορείτε λοιπόν για τη σημερινή σας προκάλυψη
Μη διαστέλλετε τα έκθαμβα μάτια σας μπροστά
Στο άνοιγμα που μας χωρίζει το ξέρετε
πως δε μπορεί να κλείσει με σχήματα νεκρών πια περιπτύξεων
Σας κατηγορώ δίχως τύψη καμμιά σεις οι ίδιοι επισπεύσατε
τη μελλούμενη αναπόφευκτη πτώση σας
*****
Κραυγή 20

"Υστερα μας πρόφτασε η άλωση
Τι ωφελεί που είχες προβλέψει την καταστροφή
Οι ποιητές δεν εισακούγονται ποτέ η φωνή τους
(...)
Οταν βγήκες στους δρόμους δεν αναγνώριζες τίποτε
Ενας λαός εκφυλισμένος συνωθούνταν στις αγορές
και στα ηλεκτρόφωνα τι να'γιναν της γης οι αντρειωμένοι
(...)Δεν είχες πια τίποτε σου πήραν τα όπλα
Σου πήραν τους φίλους τη φωνή σου πήραν
Τα μεγάλα όνειρα έχασες και το μονοπάτι
Που πνίγεται στις πικροδάφνες και τ'αηδόνια
Φαρμάκι παντού σκύβεις καρτερικά το κεφάλι
Μελετώντας τον τρόπο του ποιητή

Υ.Γ: της νύχτας της 11/11/2007,αφιερωμένο σε φίλους και "συντρόφους", με την ευχή να αναγνωρίσουν εαυτούς και αλλήλους...διότι η νύχτα προβλέπεται μάλλον μακρά

"Ισως η απουσία σου να ειναι παρουσία"

Ισως η απουσία σου είναι παρουσία, χωρίς εσύ να είσαι, χωρίς εσύ να πας να κόψεις το μεσημέρι σαν ένα γαλάζιο λουλούδι, χωρίς εσύ να περπατάς πιο αργά ανάμεσα στην ομίχλη και στους πλίνθους, χωρίς εκείνο το φως που κρατάς στο χέρι που ίσως άλλοι δεν θα δουν να χρυσίζει, που ίσως κανείς δεν έμαθε ότι βλασταίνει σαν την κόκκινη καταγωγή του τριαντάφυλλου, χωρίς εσύ να είσαι, επιτέλους, χωρίς να έρθεις απότομη, ερεθιστική, να γνωρίσεις τη ζωή μου, καταιγίδα από ροδώνα, σιτάρι του ανέμου, και από τότε είμαι γιατί εσύ είσαι, και από τότε είσαι, είμαι και είμαστε, και για χάρη του έρωτα θα είμαι, θα είσαι, θα είμαστε.

Pablo Neruda

Ο Schemkel του ακροβάτη των λέξεων

Μόλις τέλειωσα την μετάφραση ενός ποιήματος (από τα γερμανικά )του Zbigniew Herbert.Για έναν άγγελο αιρετικό.Το Schemkel.Εναν άγγελο που,"... αν οι αγιογράφοι φτιάχναν όπως ήταν,θα κουβαλούσαν την ενοχή της βλασφημίας τους".Η επιθυμία να ψάξω γι'αυτόν γεννήθηκε κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης του τελευταίου βιβλίου του Η.Κουτσούκου "Φάτε μόνοι".

Ο έβδομος άγγελος συνάντησε τον Ηλία Κουτσούκο στις παρυφές του "μπραφ",στο εσωτερικό μονοπάτι της επινόησης,εκεί όπου "είναι σα να ζείς ένα ψέμα που παίζεται στ'αλήθεια,ή μιαν αλήθεια που γίνεται θρύψαλα και ψέμα".Φορώντας μαύρη καπαρντίνα ο Schemkel,με την καύτρα του τσιγάρου ανάμεσα στα δάχτυλα, φωτίζει ένα βιβλίο τόσο δα,ασφυκτικά γεμάτο εν τούτοις από το πάθος ενός εφήβου οργισμένου στα 50+ , όπως και στα 15 του.

Εχω την τύχη να γνωρίζω τον Ηλία Κουτσούκο από παλιά και βρήκα τη νουβέλα απλώς συγκλονιστική. Οσο κι η αλήθεια.Γεύτηκα τις γροθιές του πατέρα,έκλαψα για τον τρελούτσικο,έπαιξα ξύλο με τους γόηδες του σχολείου(αγνοώντας και τη δική μου σωματική διάπλαση).Αναμέτρησα τη δύναμη με το πείσμα της ψυχής .Μύρισα όλα τα αρώματα που κοινωνούν δυό κορμιά γοητευμένα το ένα από το άλλο.

Τότε (και τώρα) ο Κουτσούκος ένας τύπος κάπως αλλόκοτος που βρίζει και μαζεύει εντός του κατακλυσμό εικόνων .Σπάζει -λόγω και έργω- το θολό καθρέφτη της μίζερης ελληνικής επαρχίας και της μικροαστικής πρωτεύουσας της δεκαετίας του '60.(Θα λέει τα σύκα-σύκα -επωνύμως- στο ακόμη πιο θολό τοπίο της ΕΡΤ,κάποιες δεκαετίες αργότερα, τα πρώτα χρόνια του 21ου αιώνα).

Ενας θυμωμένος ερωτευμένος που ονειρεύεται με ήχους και φωνές σε κείνες τις "μέρες ραδιοφώνου",διαβάζει λογοτεχνία, τον κάνει έξαλλο η αδικία και τον εξοργίζει η υποκρισία του συστήματος.Στη βία αμύνεται με αυτοσαρκασμό κι ειρωνεία,μαθαίνοντας να κλαίει με γενναιότητα προς τα μέσα. Οταν αυτό δεν είναι αρκετό,αναχωρεί προς τον "πιο όμορφο κήπο του κόσμου,των μαλλιών της".Διακριτικά κοντά του ένας άγγελος που λέει ψέματα,αλλά μετεωρίζεται μεταξύ ουρανού και προβλήτας για να προσέχει "επτά από εμάς".

Με γλώσσα αβίαστη,φυσική-'οπως μιλάει-ο Κουτσούκος μετατρέπει τον εσωτερικό μονόλογο σε ποτάμι που παρασύρει στην ιστορία του.

Κι ο Schemkel,ούτε ξανθός,ούτε στήριγμα θρόνων και θόλων,ούτε στρατηλάτης.

Μονάχα ΑΤΕΛΗΣ.Και καταδικασμένος από το παρελθόν.

Η προδοσία απλό γεγονός καθημερινότητας στον κόσμο που ζούμε,πάνω ή κάτω,δεν έχει σημασία.Δίπλα στον ήρωα,μέσα στον ήρωα ,με μόνο σκοπό να αποτρέψει τη δική του καταδίκη.Να μην παραιτηθεί από το όνειρο.Να αντισταθεί μέχρι να το ζήσει,να το πλάσει όπως τις ιστορίες του.Με χρώματα του Fra Angelico και "μικρές νυχτερινές μουσικές".Με οργή,έρωτα και τη δύναμη της τρέλας στο μάτι.Να ζήσει τη ζωή όπως θέλει αυτός κι όχι οι δυνατοί του κόσμου.

Οσοι τον ξέρουμε,τον "ίλαρχο της ερημίας" με το "μαύρο πουλί στο βλέμμα",γνωρίζαμε ότι το κατάφερε.Τώρα μάθαμε το πώς.

Περίπου όπως το περιγράφει στους στίχους του ο Mayakovsky:

"...τη ζωή μου σα σκοινί,πάνω απ'την άβυσσο την τέντωσα.Σαν ακροβάτης πέρασα ταχυδακτυλουργώντας με τις λέξεις..."

O ΕΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΠΤΑ

Είχα πιει πολύ
και ξερνούσα στο μπάνιο
όταν κατάλαβα να στέκεται πίσω μου
κι η σκιά του
Τεράστια τον χώρο να καλύπτει
Σκέφτηκα… τώρα μάλιστα
Σαν τον Ελπήνορα κατάντησες οράματα να βλέπεις…

Όμως Εκείνος μίλησε
ήρεμα καθησυχαστικά
παρ’ όλο που διέκρινα μια κούραση
στην αποκόσμια, απροσδόκητη φωνή του.
«Είναι τριακοστή τρίτη φορά
απ’ τη μέρα που ανέλαβα να σε προσέχω…
Δεν είσαι πια παιδί
Σκέψου ταυτόχρονα πως πρέπει νάμαι στη Βομβάη
προσέχοντας ένα τετράχρονο με χρόνια πνευμονία,
πρέπει να βρίσκομαι στην Κίνα
δίπλα σε κάποιο γεροντάκι
που σκέφτεται ν' αυτοκτονήσει
μετά το θάνατο της κόρης του,
πρέπει να κάνω διπλοβάρδιες
μέσα σε μια παμπάλαια θερμοκοιτίδα
σ’ ένα μωρό με αναπνευστικά από τη Μολδαβία
κι ακόμα ν’ αγωνίζομαι
να μη μου φύγει
ένας πυγμάχος είκοσι χρονών μέσα στο κώμα του
Έχω και δυο δίδυμους –σκλήρυνση κατά πλάκας–…
Εσύ τουλάχιστον
θάπρεπε μέσα στην ορθολογική σου απιστία
να σέβεσαι όσους τους έχουν αναθέσει
τέτοιες αποστολές…»
Γύρισα να τον δω
κι ένιωσα μόνο τον αέρα απ’ τις φτερούγες του
που άνοιξαν…

Τότε θυμήθηκα ένα καλόγερο παππού
που μου 'χε πει στο Όρος:
Είτε πιστεύεις είτε όχι
κάθε επτά από εμάς
μας προστατεύει κι ένας Άγγελος
μέρα και νύχτα
κι είναι υπόλογος για την υπόσταση μας…

Ηλίας Κουτσούκος
Απο τον "Ακροβάτη των Λέξεων"

Νέος Ζοζέ Σαραμάγκου!

Πριν περίπου ένα χρόνο στην συζήτηση που είχαμε με τον Ζοζέ Σαραμάγκου τον Δεκέμβριο στην Πάτρα όπου είχαμε την τεράστια χαρά και την τύχη να τον συναντήσουμε από κοντά, μάθαμε ότι το νέο του βιβλίο θα ονομάζεται "Διαλείψεις θανάτου". Ψαχνοντας στο ίντερνετ απόψε με το τίτλο αυτό για να το γραψω σε κάποιο άλλο post, ανακάλυψα ότι πριν ελάχιστες μέρες ...κυκλοφόρησε! Δεν ονομάστηκε τελικά έτσι, αλλά ακολούθησε τους τίτλους δύο προηγούμενων βιβλίων του, ("Περί τυφλότητας" και "Περι φωτίσεως" ) και πήρε τον τίτλο "Περί Θανάτου".

"Αν στο Περί τυφλότητος, η τύφλωση ήταν καθολική, αν στο Περί φωτίσεως, η φώτιση ήταν γενικευμένη, στο Περί Θανάτου ο θάνατος λειτουργεί με διαλείψεις σε μια μικρή χώρα 10.000.000 κατοίκων, φέρνοντας σε απόγνωση, μετά την αρχική ευφορία, ασφαλιστικές εταιρείες, εργολάβους κηδειών, οίκους ευγηρίας, νοσοκομεία, εκκλησία, κυβέρνηση, οικογένειες. Η μαφφία (με 2 φ τη θέλει ο συγγραφέας) θα αναλάβει να δώσει λύσεις, αλλά ο θάνατος θα αντεπιτεθεί με τη μορφή μιας μυστηριώδους και γοητευτικής γυναίκας…"


Απόλυτως δημοκρατικά -από μόνος μου δηλαδή- αποφάσισα ότι το επόμενο βιβλίο που θα διαβάσουμε στην λέσχη θα είναι σίγουρα αυτό!
Αντίρρηση κανείς;

Γιατί μ'αγάπησες (Μ.Πολυδούρη)

Δεν τραγουδώ παρά γιατί μ' αγάπησες στα περασμένα χρόνια. Και σε ήλιο, σε καλοκαιριού προμάντεμα και σε βροχή, σε χιόνια, δεν τραγουδώ παρά γιατί μ' αγάπησες.

Μόνο γιατί με κράτησες στα χέρια σου μια νύχτα και με φίλησες στο στόμα, μόνο γι' αυτό είμαι ωραία σαν κρίνο ολάνοιχτο κ' έχω ένα ρίγος στην ψυχή μου ακόμα, μόνο γιατί με κράτησες στα χέρια σου.

Μόνο γιατί τα μάτια σου με κύτταξαν με την ψυχή στο βλέμμα, περήφανα στολίστηκα το υπέρτατο της ύπαρξής μου στέμμα, μόνο γιατί τα μάτια σου με κύτταξαν.

Μόνο γιατί όπως πέρναα με καμάρωσες και στη ματιά σου να περνάη είδα τη λυγερή σκιά μου, ως όνειρο να παίζει, να πονάη, μόνο γιατί όπως πέρναα με καμάρωσες.

Γιατί δισταχτικά σα να με φώναξες και μου άπλωσες τα χέρια κ' είχες μέσα στα μάτια σου το θάμπωμα - μια αγάπη πλέρια, γιατί δισταχτικά σα να με φώναξες.

Γιατί, μόνο γιατί σε σέναν άρεσε γι' αυτό έμεινεν ωραίο το πέρασμά μου. Σα να μ' ακολουθούσες όπου πήγαινα, σα να περνούσες κάπου εκεί σιμά μου.
Γιατί, μόνο γιατί σε σέναν άρεσε.

Μόνο γιατί μ' αγάπησες γεννήθηκα, γι' αυτό η ζωή μου εδόθη. Στην άχαρη ζωή την ανεκπλήρωτη μένα η ζωή πληρώθη. Μόνο γιατί μ' αγάπησες γεννήθηκα.

Μονάχα για τη διαλεχτήν αγάπη σου μου χάρισε η αυγή ρόδα στα χέρια. Για να φωτίσω μια στιγμή το δρόμο σου μου γέμισε τα μάτια η νύχτα αστέρια, μονάχα για τη διαλεχτήν αγάπη σου.
Μονάχα γιατί τόσο ωραία μ' αγάπησες έζησα, να πληθαίνω τα ονείρατά σου, ωραίε που βασίλεψες κ' έτσι γλυκά πεθαίνω μονάχα γιατί τόσο ωραία μ' αγάπησες.
***
p.s:Καμμιά φορά,έστω χωρίς λόγο ή ακριβώς γι΄αυτό,αξίζει να θυμόμαστε τέτοιους στίχους

ΜΠΛΑΝΚΟ 2

"Μια ολόκληρη μικρή μυθολογία τείνει να μας κάνει να πιστέψουμε πως η απόλαυση (και ιδιαίτερα η απόλαυση του κειμένου) είναι μία ιδέα της δεξιάς.Η δεξιά ξαποστέλνει με ανάλογο τρόπο στην αριστερά καθετί που είναι αφηρημένο,πληκτικό,πολιτικό κρατώντας για τον εαυτό της την απόλαυση"(Rolan Barthes).
Κάποιοι συγγραφείς προχώρησαν κι άλλο.Ο νομπελίστας Gao Xingjian -αναφερόμενος στην εμπειρία του να γράφει κανείς στην Κίνα τη μαοική περίοδο-σημειώνει πως "η συμπόρευση πολιτικής και λογοτεχνίας είναι ολέθρια".Ο Borges βάζει τα πράγματα σε διαφορετική διάσταση:"έχω πολιτικές απόψεις,έντονες,είμαι στρατευμένος στη λογοτεχνία σαν άτομο,όχι ως συγγραφέας.Δεν κάνω στρατευμένη λογοτεχνία"
Με βιβλία όπως το "Μπλάνκο" καταρρίπτεται ο μύθος της μονομανίας της αριστεράς με τη λογοτεχνία και την κουλτούρα,αλλά και το ότι η πνευματική απόλαυση αλλοιώνεται όταν το κείμενο θέτει πολιτικοκοινωνικούς προβληματισμούς.Ο Απ.Λυκεσάς χρησιμοποιεί ως πρόσχημα την ιδέα του -κατασυκοφαντημένου-αστυνομικού μυθιστορήματος και γράφει ένα βαθύτατα πολιτικό κι εξίσου απολαυστικό λογοτεχνικό έργο.
Η πρόφαση των αλλεπάλληλων φόνων θέτει σταδιακά κι ευρηματικά τους στόχους.Πρώτα η βαρβαρότητα σε κάθε της μορφή.Από τα ακριβά "γκάζια" της ασφάλτου μέχρι τις φόλες που κάποιοι φιλεύουν στα αδέσποτα.Ακολούθως,ο μικροαστισμός που ενδύεται με μιζέρια ο γείτονας και με μεγαλομανία ή υπεροψία η "διανόηση".Από κοντά η τηλεαποβλάκωση,η παραθυρολογία.Με ειρωνεία και σαρκασμό (ενίοτε κι αυτοσαρκασμό γ) αποκαλύπτεται ο τελικός στόχος:το σύστημα κι οι στυλοβάτες του,η κάθε μορφής εξουσία (πολιτικοί,δημοσιογράφοι,αστυνομία) .Πρέπει να αποδομηθούν.Επιστρατεύονται διάφοροι τύποι δολοφόνων που λειτουργούν ανεξάρτητα.Ο τιμωρός των φονιάδων των αδέσποτων,ο δράκος της Εθνικής,ο τρελαμένος με τη λογοτεχνία.Αλλά,καθώς τα πράγματα δεν είναι ακριβώς αυτά που φαίνονται.. κι ο αστυνόμος.. και οι "επί χάρτου" δολοφόνοι,οι συνταξιούχοι detectives και ...(ο ίδιος ο Λυκεσάς ίσως?)
Η σύλληψη του μύθου ευφυέστατη,η πλοκή εξαιρετικά ενδιαφέρουσα,η γλώσσα εκπληκτικά μεταμορφώνεται.Γίνεται δημοσιογραφική στα άρθρα,ευκρινής στην ιστόρηση των γεγονότων και "ρέει" προς την ποίηση στους εμβόλιμους μονολόγους.
Η απροσδόκητη ανατροπή των τελευταίων σελίδων, το δίλημμα, επιτάσσει ανάγνωση σε επίπεδο αλληγορίας.Αλλωστε "είχαν όλοι ανάγκη από ένα δράκο κι εγκλήματα για να σπάσουν την πλήξη τους".Η βόμβα φεύγει από τα χέρια του δολοφόνου περνάει στο δημοσιογράφο κι ως σκυτάλη παραδίδεται στο διευθυντή του.Θα έχει άραγε αποδέκτη τον υπουργό?Προσωπικό το ερώτημα.
Κλείνοντας,θυμάμαι την κουβέντα που έκανα με τον Απ.Λυκεσά όταν κυκλοφόρησε το "Μπλάνκο" κι απαντάω τώρα,στο τότε ερώτημά του,εάν δηλαδή πίστεψα πως εξακολουθεί να ζεί ο φονιάς των συγγραφέων."Απερίφραστα":Ευτυχώς,είναι ακόμη ζωντανός,δια χειρός του συγγραφέα-γεννήτορά του κι ενίοτε κρύβεται εντός μου.Ισως κι εντός σας...

BOOKER 2007

Δελτίο Τύπου
Και το βραβείο Booker στις Εκδόσεις Καστανιώτη!
Μετά το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2007 που κέρδισε η Ντόρις Λέσινγκ για το σύνολο του έργου της (το τελευταίο της βιβλίο Η σχισμή, θα κυκλοφορήσει σύντομα από τις εκδόσεις μας), η ανακοίνωση του ονόματος της Ανν Ενράιτ για το βραβείο Booker έφερε μεγάλη χαρά στις Εκδόσεις Καστανιώτη. Κατά τη διάρκεια της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου στη Φρανκφούρτη, οι Εκδόσεις Καστανιώτη κατέληξαν σε συμφωνία για τα δικαιώματα του βιβλίου της Ανν Ενράιτ -από τα αουτσάιντερ της λίστας του βραβείου Booker- η οποία από χθες το βράδυ (16 Οκτωβρίου 2007) κρατάει στα χέρια της το βραβείο και την επιταγή των 50 χιλιάδων λιρών. Το βιβλίο της The Gathering (πρωτότυπος τίτλος) πρόκειται να κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Καστανιώτη τον Δεκέμβριο του 2007 σε μετάφραση Αύγουστου Κορτώ και με τον τίτλο Η συγκέντρωση.
Η Ανν Ενράιτ, 45 ετών, είναι η δεύτερη Ιρλανδή γυναίκα που κερδίζει το βραβείο, μετά την Άιρις Μέρντοχ (1978). Το Booker έχουν επίσης κερδίσει οι Ιρλανδοί Ρόντυ Ντόιλ (1993) και Τζον Μπάνβιλ (2005) με το μυθιστόρημά του Η Θάλασσα, που κυκλοφορεί επίσης από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.Στην ανακοίνωση που έκανε ο πρόεδρος της επιτροπής, Xάουαρντ Ντέιβις, είπε μεταξύ άλλων: «Το βιβλίο ρίχνει μια αυστηρή ματιά στην ιστορία μιας ταλαιπωρημένης οικογένειας. Ένα δυνατό, αλλά ταυτόχρονα σκοτεινό και πολλές φορές οργισμένο βιβλίο». Όταν ανακοινώθηκε από την επιτροπή το όνομα της Ανν Ενράιτ η πρώτη αντίδραση της συγγραφέως ήταν η έκπληξη και, όπως είπε η ίδια, παρόλο που βρισκόταν στη μικρή λίστα, η πιθανή βράβευσή της παρέμενε στη σφαίρα της φαντασίας. Η Ανν Ενράιτ διηγείται την ιστορία της εννιαμελούς οικογένειας Χέγκαρτι, που μαζεύονται στο Δουβλίνο για την κηδεία του αδελφού τους Λίαμ, για να ξαναζήσουν ένα σκοτεινό μυστικό της παιδικής τους ηλικίας.

ΝΟΜΠΕΛ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 2007,DORIS LESSING,"Εκανε έπος τη γυναικεία εμπειρία"

ΠOΛITIΣMOΣ
Hμερομηνία δημοσίευσης: 12-10-07,ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Στην Ντόρις Λέσινγκ το Νομπέλ Λογοτεχνίας Η Σουηδική Ακαδημία τίμησε για το 2007 την 88χρονη συγγραφέα, που με το έργο της «έκανε έπος τη γυναικεία εμπειρία»
Νικος Βατοπουλος
Η Ντόρις Λέσινγκ είχε βγει για ψώνια την ώρα που η Σουηδική Ακαδημία ανακοίνωνε τη βράβευσή της με το Νομπέλ Λογοτεχνίας 2007. «Προσπαθούμε να την εντοπίσουμε πριν το ακούσει στις ειδήσεις», δήλωσε μετά την αναγγελία ο ατζέντης της Τζόναθαν Κλόιζ. Στα 88 της, η Ντόρις Λέσινγκ είχε τα τελευταία χρόνια μια διαρκή υποψηφιότητα για την ανώτατη διάκριση που τη βρίσκει παραγωγική όσο ποτέ. Το νέο της μυθιστόρημα «Σχισμή» (με αναφορά στη γυναικεία σεξουαλικότητα) θα κυκλοφορήσει τον Δεκέμβριο στα ελληνικά (εκδ. Καστανιώτη) και είναι μία παραβολή για τις σχέσεις ανάμεσα στα δύο φύλα, από τις προσφιλείς της θεματικές περιοχές, αν και η ίδια έχει δηλώσει την απόστασή της από τον φεμινισμό. Η Ντόρις Λέσινγκ, όμως, γυναίκα στρατευμένη σε πολλά επίπεδα μαχητικής διανόησης, έχει ταυτιστεί στη συνείδηση του μεγάλου κοινού για την προσέγγιση των κάθε λογής συστημάτων εξουσίας και ελευθερίας. Η Σουηδική Ακαδημία της απένειμε το Νομπέλ επειδή «έκανε έπος τη γυναικεία εμπειρία», αλλά και επειδή «με σκεπτικισμό, πάθος και δύναμη προβολής υπέταξε έναν πολιτισμό δύο ταχυτήτων στην εξαντλητική παρατήρηση». Ο πολιτισμός δύο ταχυτήτων δεν είναι μόνο τα δύο φύλα αλλά και οι συγκρουόμενες δυνάμεις της αποικιοκρατίας, του καπιταλισμού, του σοσιαλισμού, της οικολογίας.
Εικοστός αιώνας
Η Ντόρις Λέσινγκ, πολυγραφότατη και μεταφρασμένη σε όλον τον κόσμο, με πιο διάσημο, ίσως βιβλίο της, το φεμινιστικό «Χρυσό Σημειωματάριο» (1962), βασίζει όλο το έργο της στην έννοια της αλλαγής ενός κόσμου που στα βασικά του συστατικά παραμένει εν τούτοις αναλλοίωτος. Η Λέσινγκ είναι από τις χαρακτηριστικές περιπτώσεις στρατευμένων λογοτεχνών που είναι προϊόντα του καιρού τους. Η εμπειρία της στη Νότια Ροδεσία, στα πρώτα χρόνια της ζωής της, τη χαλύβδωσε κατά της αποικιοκρατίας. Ο φασισμός, ο ναζισμός και ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος την έστρεψαν μέσα από ένα κύμα έντονου ιδεαλισμού στον κομμουνισμό. Εφυγε από το βρετανικό κομμουνιστικό κόμμα στη δεκαετία του ’50, όταν κατάλαβε ότι «η ΕΣΣΔ ήταν πολύ κακή περίπτωση».
Σε όλη της τη ζωή ακολουθούσε κύκλους ανάμεσα στην έλξη σε μαζικά συστήματα πίστης και στην ανάγκη για διαφοροποίηση. Οπως είχε πει κάποτε, όλες οι ακλόνητες αλήθειες της νιότης της κατέρρευσαν και εξαφανίστηκαν: το απαρτχάιντ, ο κομμουνισμός, ο ναζισμός, η βρετανική αυτοκρατορία. «Γιατί λοιπόν να πιστεύει κανείς σε οποιοδήποτε είδος μονιμότητας ή διάρκειας;».
Με το πρώτο της, ήδη, μυθιστόρημα («The Grass Is Singing», 1950), η σχέση ανάμεσα σε μια λευκή γυναίκα και τη μαύρη υπηρέτριά της, η Ντόρις Λέσινγκ προκάλεσε αίσθηση. Αλλά η στροφή της στο γράψιμο ήταν η κορύφωση μιας πορείας που ξεκινούσε το 1919, όταν γεννήθηκε στο σημερινό Μπαχταράν του Ιράν. Οι γονείς της ήταν Αγγλοι, που μετοίκησαν στη Νότια Ροδεσία το 1925 ακολουθώντας ένα νέο ρεύμα Βρετανών εποίκων στην Αφρική. Η Ροδεσία θα σφραγίσει τη Λέσινγκ. Αν και δεν είχε επίσημη παιδεία, δέχτηκε κατ’ οίκον διδασκαλία και η ανελεύθερη ζωή στην Αφρική την πλάκωνε και την έθλιβε. Το 1949, έχοντας ήδη έναν πρώτο γάμο και δύο παδιά, έφυγε για πάντα για την Αγγλία. Είχε ένα νέο κομμουνιστή σύζυγο, τον Γκότφριντ Λέσινγκ, και ένα τρίτο παιδί μαζί του.
Η ζωή στην Αγγλία είναι και η αρχή για τη λογοτεχνική της πορεία. Τα βιβλία της τα υποδέχθηκαν οι φεμινίστριες με ενθουσιασμό καθώς ήταν από τα πρώτα που μιλούσαν για την πολιτική του σεξ και των σχέσεων. Η Λέσινγκ, αν και καταπιάστηκε με πολλά θέματα, ακόμη και με την επιστημονική φαντασία (μέσα από το φλερτ της με την ουτοπία και τη φιλοσοφία της οικολογίας), αφιέρωσε το μεγαλύτερο κομμάτι του έργου της στην αποικιοκρατία και τη γυναικεία χειραφέτηση. Ηταν από τις πρώτες Αγγλίδες που στα μέσα του 20ού αιώνα γύρισαν την πλάτη σε οτιδήποτε συμβόλιζε τον προπολεμικό κόσμο.
Η Ντόρις Λέσινγκ θα λάβει χρηματικό έπαθλο 1.091.000 ευρώ.
Αυτοβιογραφικά
Παιδικά χρόνια «Μεγάλωσα σε μία φάρμα, είχα μια υπέροχη παιδική ηλικία. Μια εμπειρία που με διαμόρφωσε ήταν να ακούω τη μητέρα μου να παίζει Μπετόβεν και Σοπέν στο πιάνο και την ίδια ώρα να ακούω απέξω τον ήχο τυμπάνων. Δύο διαφορετικές μουσικές έπαιζαν μαζί. Ως παιδί δεν έβλεπα τίποτε παράδοξο σε αυτό, έπρεπε να μεγαλώσω για να καταλάβω ότι τα αφρικανικά τύμπανα και ο Σοπέν δεν ήταν ακριβώς κομμάτια του ίδιου φαινομένου».
Αποικιοκρατία «Με οδηγούσε στην τρέλα. Ηξερα ότι έπρεπε να φύγω. Αυτό που με εντυπωσιάζει σήμερα είναι ότι είχα τη συγκρότηση να οργανώσω τη φυγή μου, γιατί στο κάτω κάτω ήμουν πολύ νέα, δεν είχα κανέναν να με υποστηρίξει. Δεν ήταν που άφηνα πίσω τα παιδιά μου, ήταν ότι έπρεπε να φύγω. Οποιος δεν το έχει ζήσει, δεν μπορεί να ξέρει».
Παιδεία «Δεν πήγα και πολύ στο σχολείο. Ο,τι έμαθα το έμαθα μέσα από τα δικά μου διαβάσματα».
«Χρυσό Σημειωματάριο» «Δεν είναι για την απελευθέρωση των γυναικών. Είναι για το πώς να βλέπεις από διαφορετικές οπτικές και όχι μόνο από την προβλέψιμη και την πιο στενόμυαλη».
Φεμινισμός «Πολλές αλλαγές χρεώνονται υπέρ του φεμινισμού ασχέτως αν είναι καλές ή κακές. Δεν μας αρέσει ιδιαίτερα η αυτο-κριτική».
Κομμουνιστές «Ορισμένοι ήταν θαυμάσιοι άνθρωποι που ανέλυαν εύστοχα την κοινωνία μας. Αλλά έλεγαν μεγάλες ανοησίες για τα διεθνή ζητήματα και τη Σοβιετική Ενωση».
Αλλαγή «Οταν μου λένε “το βιβλίο σας, μου άλλαξε τη ζωή», σκέφτομαι: αν δεν ήσουν έτοιμος να αλλάξεις, κανένας συγγραφέας δεν μπορεί να σε παρασύρει στην αλλαγή».
Για το τελευταίο της βιβλίο «Ορισμένοι θα αιφνιδιαστούν. Είναι ένα βιβλίο που δεν σέβεται την πολιτική ορθότητα».